Jolanta Zbiegieni-Kubacka – Pedagog, Kinezjolog

Profesor Howard Gardner uważa, że każdy z nas posiada kilka typów inteligencji. Spędził on lata na badaniu ludzkiego mózgu i jego wpływu na kształcenie. Doszedł do prostych wniosków, lecz niezwykle istotnych . Gardner uważa, że tylko dwa z nich są wysoko cenione w tradycyjnej edukacji. Jedną z nich nazywa inteligencją językową; jest to nasza umiejętność czytania, pisania i porozumiewania się za pomocą słów. Oczywiście umiejętność ta jest w wysokim stopniu rozwinięta u pisarzy, poetów i mówców. Drugi typ to inteligencja logiczna lub matematyczna, nasza umiejętność rozumowania oraz liczenia . Najlepiej jest ona rozwinięta u naukowców, matematyków, prawników, sędziów…
Większość tradycyjnych testów na inteligencję bierze pod uwagę te dwie dziedziny, a szkolnictwo na całym świecie w przeważającej mierze skupia się na kształceniu w umiejętnościach z ich zakresu.
Gardner twierdzi, że daje to wypaczone pojęcie o naszych potencjałach i możliwościach uczenia się i wymienia pięć innych rodzajów inteligencji.

• Inteligencja muzyczna – szczególnie rozwinięta u kompozytorów, dyrygentów i czołowych muzyków., od Beethovena do Louisa Amstronga.
• Inteligencja interpersonalna – umiejętność nawiązywania kontaktów z innymi ludźmi, szczególnie widoczne u handlowców, negocjatorów oraz osób, które motywują innych.
• Inteligencja intrapersonalna lub introspektywna – umiejętność wejrzenia w siebie, poznania siebie. To rodzaj zdolności wiąże się u niektórych ludzi z wielką intuicją. Pozwala również sięgnąć do ogromnych zasobów informacji przechowywanych w naszej podświadomości.

Profesor Gardner doszedł do wniosku, że istnieje jeszcze inteligencja przyrodnicza, czyli umiejętność pracy i życia w zgodzie z naturą. Jednak niektórzy uważają, że ta cecha powinna znaleźć się w rodzajach stylów uczenia się. Wielu współczesnych myślicieli np. profesor Charles Handy, z Wielkiej Brytanii, twierdzi, że istnieje jeszcze kilka innych rodzajów inteligencji, jak choćby zdrowy rozsądek. Jednak badacze profesora Gardnera stanowią doskonały punkt wyjścia do zaprojektowania szkoły, która brałaby pod uwagę różne zdolności i rodzaje, i różne style uczenia się.

Podzielam tę opinię. Terapia dzieci i młodzieży pomogła mi to dostrzec. W mojej pracy z dziećmi ze specyficznymi problemami w nauce, ale nie tylko, zaczynam od określania stylu uczenia się dziecka, co pomaga na zaoszczędzenie czasu na „ślepe” szukanie przyczyn kłopotów.

Opracowała  Jolanta Zbiegieni-Kubacka

         Uczenie się, myślenie, twórczość i inteligencja to procesy nie tylko mózgu, ale całego ciała. Wrażenia, ruchy, emocje i integrujące funkcje mózgu tkwią w naszym ciele. Ludzkie wartości kojarzone z umysłem nie mogą nigdy zaistnieć w oderwaniu od ciała.

         Procesy myślenia i uczenia się odbywają się nie tylko w głowie. Wręcz przeciwnie, ciało gra integralną rolę w całej naszej aktywności intelektualnej , od najwcześniejszych ruchów aż do wieku starości. To zmysły naszego ciała karmią mózg informacjami z otoczenia, które są potrzebne do zrozumienia świata i z których korzysta się, aby stworzyć nowe możliwości. To właśnie ruch, w miarę jak staje się bardziej skomplikowany, wyraża wiedzę i zwiększa możliwości poznawcze. Jest to wniosek, które naukowe badania neurologiczne potwierdzają coraz bogatszymi szczegółami.

         Powinniśmy zyskać większą świadomość roli ciała w uczeniu się, tym bardziej, że jest ona coraz dobitniej potwierdzana i wyjaśniana badaniami naukowymi. 

         Od wczesnego niemowlęctwa poprzez całe życie ruch fizyczny odgrywa bardzo ważną rolę w tworzeniu sieci komórek nerwowych, które faktycznie stanowią istotę  uczenia się. Wrażenia odbierane przez nasze oczy, uszy, nos, język skórę i proprioreceptory stanowią podstawę wiedzy. Poprzez zbieranie wrażeń, które informują nas o świecie i o nas samych, ciało staje się pośrednikiem uczenia się.

         Nasz pogląd na rolę procesów emocjonalnych zmienia się zgodnie z najnowszymi naukowymi badaniami neurologicznymi. To, co się wyłania, to nowy obraz emocji – emocja jako układ  ciało-umysł, który dostarcza istotnych informacji dla procesu racjonalnego myślenia. Niezależnie jak abstrakcyjne może wydawać się nam nasze myślenie, może ono być zamanifestowane jedynie poprzez użycie mięśni ciała – mówienie, pisanie, tworzenie muzyki, kalkulowanie itd.

         Od kilkunastu lat korzystam z wiedzy, jaką zdobyłam na kursie Kinezjologia Edukacyjna. Jako kinezjolog chcę pomóc dzieciom ze specyficznymi trudnościami edukacyjnymi. Uzyskałam narzędzie, dzięki któremu określam najlepszy sposób uczenia się dziecka, określając jego profil dominujący.

Czym jest Kinezjologia Edukacyjna? Krótka historia:

Kinezjologia (gr. kinesis – poruszać się i logos – uczyć się) jest gałęzią nauki zajmującą się ruchem. W ponad 80 krajach Kinezjologia Edukacyjna jest uznawana za metodę wspierającą między innymi proces uczenia się, wzrost inteligencji, pamięć. W 1994 roku Narodowa Fundacja Uczenia w USA zatwierdziła program Kinezjologii Edukacyjnej jako jedną z czołowych technologii dla „uczącego się społeczeństwa XXI wieku”. Kinezjologia Edukacyjna została również zatwierdzona przez Międzynarodową Fundację Kinezjologii Edukacyjnej (USA), oraz Międzynarodowy College Kinezjologii ze Szwajcarii. Metoda jest na tyle dobra i skuteczna, że wdrażają ją w swych systemach edukacyjnych nawet najbardziej zaawansowane technologicznie państwa jak Japonia, gdzie uważana jest za cud nauki umożliwiający wspieranie geniuszu u dzieci wybitnie zdolnych i utalentowanych, a nie tylko za metodę terapii dla dzieci mających problemy z nauką.

Dr Paul Dennison (amerykański pedagog) opracował metodę mającą na celu zintegrowanie pracy mózgu. Jak wiemy mózg jest narządem symetrycznym, a każda półkula ma inne zadania. Prawa półkula mózgu jest odpowiedzialna za uczucia, uczenie się, percepcję przestrzeni, pamięć długotrwałą… Lewa półkula mózgowa  odpowiada za: myśli, analizę, widzenie szczegółów, kontrolę nad słowem.  Dzięki harmonijnej współpracy obu półkul dzieci z łatwością przyswajają sobie nową wiedzę i umiejętności. Jeśli natomiast występuje brak równowagi między pracą obu półkul powstają wówczas różnego rodzaju zakłócenia. Uczeń może mieć wtedy problemy w nauce czytania i pisania, a nawet z wyrażaniem własnych emocji.

Powstałe zaburzenia można zlikwidować poprzez ruch.  Dennison proponuje ćwiczenia, które prowadza do integracji obu półkul mózgu , czego efektem może być np.: płynne czytanie lub poprawa koncentracji.  Skierowana jest do wszystkich osób zainteresowanych rozwojem potencjału fizycznego i umysłowego niezależnie od wieku i zawodu.

Kinezjologia edukacyjna metoda integracji sensorycznej. Integracja sensoryczna, to proces dzięki któremu mózg otrzymuje informacje ze wszystkich zmysłów, segreguje je, rozpoznaje. Informacje do mózgu docierają ze zmysłu wzroku, słuchu, dotyku, propriocepcji (zmysłu czucia głębokiego – czucia siebie samego).

Integracja sensoryczna obejmuje rejestrację i przetwarzanie bodźców głównie w obrębie trzech podstawowych systemów sensorycznych:

–      przedsionkowego (znajduje się w uchu wewnętrznym; kształtuje relacje posturalne, relacje z siłą przyciągania ziemskiego, dostarcza informacji na temat siły grawitacji i ruchu),

–    propriocepcyjnego (zlokalizowany w mięśniach, ścięgnach, torebkach   stawowych, więzadłach; pełni rolę informatora dostarczającego informację o pozycji ciała oraz jego ruchach),

–    dotykowego (receptory znajdują się w skórze na całym ciele, dzięki niemu dziecko odbiera wrażenie lekkiego i głębokiego dotyku,   ucisku, wibracji, ciepła, zimna i bólu).

W modelu Rozwoju  Integracji Sensorycznej wyróżnia się cztery stadia:

1.  Rozwój percepcji czuciowej, propriocepcyjnej, przedsionkowej; reakcji równoważnych, integracji pierwotnych odruchów nerwowych ;
2.   Kształtowanie się schematu własnego ciała, zdolności planowania ruchu   w obrębie dużej motoryki; kinestezji, integracji obu stron ciała w działaniu; podstawy percepcji wzrokowej i słuchowej;
3.  Rozwój precyzyjnych ruchów rąk; lateralizacji; zdolności różnicowania stron ciała; koordynacji wzrokowo-ruchowej; percepcji przestrzeni i głębi;
4. Dokonuje się specjalizacja pracy półkul mózgowych; opanowanie umiejętności czytania, pisania, liczenia; rozwija się zdolność abstrahowania i uogólniania- tworzenia pojęć. Dziecko nabywa kompetencji do zachowania się w sposób społecznie akceptowany.

Integracje sensoryczną realizuje się między innymi  poprzez ćwiczenia z zakresu kinezjologii edukacyjnej – „Gimnastyki Mózgu” wg Dennisonów.

Ćwiczenia korekcyjne podzielono na cztery grupy:

1. Ćwiczenia lateralne w efekcie ułatwiające uczenie się czytania i pisania, poprawiające koordynację całego ciała, pozytywnie wpływają na proces lateralizacji

2. Ćwiczenia rozciągające i wydłużające mięśnie minimalizujące wpływ stresu, tym samym poprawiające koncentrację uwagi.

3. Ćwiczenia energetyzujące ciało, czyli zapewniające odpowiednią szybkość impulsów nerwowych przesyłanych między komórkami nerwowymi.
4.  Ćwiczenia pogłębiające, które np. wyciszają emocje.

Czym jest integracja sensoryczna i dlaczego jest tak ważna w rozwoju dziecka?

         Jeszcze do niedawna mało kto słyszał o integracji sensorycznej, choć jej podstawy zostały stworzone w latach siedemdziesiątych dwudziestego wieku.

Każdego dnia odbieramy tysiące wiadomości kodowanych przez wzrok, słuch, dotyk, węch i smak.  Docierają do naszego mózgu, a tam są przetwarzane w taki sposób, by zostać odpowiednio wykorzystane, np. do planowania ruchu, uczenia się czy emocji.

         Niekiedy zdarza się, że u dziecka rozpoznaje się zaburzenia integracji sensorycznej. Na ich pojawienie wpływ mają między innymi takie czynniki jak przedwczesny poród, niska waga urodzeniowa, stres dziecka związany z porodem (cesarskie cięcie)…

          Podczas ich przebiegu mózg dziecka nie potrafi odpowiednio przetwarzać bodźców zmysłowych . Maluch może być nadmiernie ruchliwy lub mieć kłopoty z koncentracją. Z czasem problemy te się pogłębiają, co w szkole może skutkować kłopotami z nauką czytania, pisania i liczenia. 

Terapia integracji sensorycznej może być pomocna w poprawie mechanizmów uczenia się. Ponieważ mechanizmy o których mowa rozwijają się na długo zanim dziecko pójdzie do szkoły może być również metodą wczesnej interwencji. Oczywiście terapia integracji sensorycznej nie zastąpi terapii pedagogicznej szczególnie u starszych dzieci (9 i więcej lat), ale może ja wspierać i przyśpieszać postępy. Jednak by była skuteczna musi nastąpić po wcześniejszych kompleksowych badaniach, rozpoznaniu typu zaburzeń i opracowaniu programu terapii właściwego dla konkretnego dziecka (zindywidualizowanego).

         Otaczamy się ogromną różnorodnością istot ludzkich, co stanowi, że jesteśmy wyjątkowi, kłopotliwy, interesujący, wprawiający w zachwyt, frustrację…ale będący tajemnicą.

         Pedagodzy i psycholodzy dużo czasu i pracy poświęcili, aby nas lepiej zrozumieć. Różne systemy, a mnie bliska teoria Inteligencji Wielorakich Howarda Gardnera, są użyteczne w ogólnym opisywaniu ludzkiej natury i stylów uczenia.

         Zrozumienie stylów uczenia tzw profil dominacji jest rozwiązaniem dla  wielu zachowań i reakcji. Tą metodę zapoczątkował dr Poul Denison ze swoją żoną Gail.

         Profile dominacji opisane przez nich przedstawiają lateralną dominację oczu, uszu i rąk w relacji z dominującą półkulą mózgu.

         Te modele dominacji lateralnej bardzo wpływają  na sposób przetwarzania informacji, a w konsekwencji na styl uczenia się, jaki każdy z nas preferuje.

         Metoda ta jest bardzo pomocna szczególnie uczniom ze specyficznymi problemami w nauce, ale również dorosłym chcącym zrozumieć czy rozwiązać pewne problemy. Zapoznanie się ze swoim profilem dominacji pozwala zrozumieć dlaczego występują, albo występowały takie, a nie inne problemy. Otrzymujemy wiedzę, na co w przyszłości powinniśmy zwrócić uwagę oraz otrzymujemy instrukcję jakie ćwiczenia z Gimnastyki Mózgu powinniśmy wykonywać. Bardzo skuteczne narzędzie, na które potrzebujemy niedużo  czasu w ciągu dnia, aby je stosować.          

         Profile dominacji informują nas jakie zmysły dominują u nas w momencie stresu, czy uczenia się czegoś nowego. Niestety stres w dużej mierze przeszkadza nam w przyswajaniu wiedzy, nie wykorzystujemy wtedy wszystkich swoich możliwości, dodatkowo stres utrudnia komunikację. Wzorce  dominacji lateralnej mają daleko idący wpływ na nasze zachowanie, począwszy od tego jak oddziałujemy na siebie w naszych związkach, ale również jak pracujemy w nowych lub stresujących sytuacjach.

         Nauczyciele oczekują, realizując programy nauczania, żeby uczniowie uczyli się w określony sposób , jednak uczniowie preferujący inny styl uczenia się niż sugeruje im szkoła, spostrzegani są jako mało zdolni lub leniwi. Nikt nie myśli o nich jako o osobach uczących się inaczej.

         Profile dominacji dały również rodzicom i nauczycielom, świadomym przyczyn problemów, zrozumienie tego, jak podejść do każdego dziecka i uszanować styl jego uczenia się.

Co to są profile dominacji?

         Mamy 32 różne profile dominacji, , aby dowiedzieć się, jakim posługuje się dziecko,określamy, która półkula jest dominująca oraz które oko, ucho, ręka i noga. Dominacja lateralna jest dla każdego człowieka wrodzona. Przez sposób  przekazywania informacji przez zmysły, oddziałuje na ciało i umysł. Nasz wrodzony profil dominacji będzie zawsze, przez całe życie wpływał na nasze zachowanie, szczególnie kiedy uczymy się czegoś nowego lub kiedy jesteśmy pod wpływem stresu.

         Nasz mózg składa się z dwóch półkul, które połączone są ze sobą za pomocą zwojów włókien nerwowych, zwanych ciałem modzelowatym. Każda z półkul spełnia inną rolę, jednak ich integracja jest niezbędna do całościowego, zintegrowanego myślenia. Mózg choć tak zdumiewający, nie jest samowystarczalny. Potrzebuje informacji tych nieprzetworzonych, one płyną od  części ciała. Jest to tzw. układ sensoryczny, to dzięki niemu, narządom zmysłów (oczom, uszom, rękom i nogom) mózg otrzymuje wrażenia ze świata zewnętrznego. Wszystkie narządy zmysłów są ważnymi „uczestnikami”procesu uczenia się. Jednak ważna jest informacja, że wolimy posługiwać się bardziej jedną ręką niż drugą, ten wybór dotyczy też nogi, ucha i oka. Kiedy sygnał dociera do mózgu, wtedy też „wolimy” jedna półkulę niż drugą.

         Tendencja do preferowania jednej ze stron nazywa się dominacją lateralną. Półkula gestalt (najczęściej prawa) przetwarza informacje w sposób kontekstowy, od całości do szczegółów , dzięki tej półkuli rozpoznajemy świat  przez obrazy, rytm, emocje i intuicję. Półkula ta kierując rozumowaniem, pozwala nam rozpoznawać język przez obraz, uczucia  i dialekt językowy. Często określamy ją jako twórczy mózg ponieważ daje nam spontaniczność i ciekawość. Osoby o dominacji gestalt nie są wzmacniane systemem współczesnego nauczania.

         Półkula logiczna ( najczęściej lewa) przetwarza informacje w sposób linearny, od szczegółu do całości. Dzięki tej półkuli rozpoznajemy elementy języka (alfabet, słowa, składnię, literowanie) bywa ona określana półkulą językową. Dzięki niej radzimy sobie także z liczbami i preferujemy techniki stopniowego uczenia się nowej umiejętności. Osoby z dominacją półkuli logicznej są pozytywnie wzmacniane przez system edukacji, zorientowanej na język  i analizę.

Najlepiej jeżeli mamy dostęp  do obu półkul mózgu równocześnie. To można uzyskać podczas korzystania z ćwiczeń Gimnastyki Mózgu.

Jak reagujemy w stresie?

         Oprócz tego, że półkule funkcjonują w inny sposób, każda z nich zawiaduje przeciwną stroną ciała. Wszystkie funkcje sensoryczno-motoryczne po prawej stronie ciała są kontrolowane przez lewą półkulę. Prawe ucho komunikuje się z lewą półkulą, a lewe ucho z prawą. Lewa ręka przesyła informacje do prawej półkuli i jest przez nią kontrolowana, a prawa ręka wysyła i odbiera sygnały z lewej półkuli. Biorąc pod uwagę tendencję mózgu do dominacji półkul, łatwo jest wytłumaczyć dlaczego preferujemy te funkcje sensoryczno-motoryczne, które są wspierane  przez szczególne wzorce dominacji lateralnej. Informacje przechodzące przez dominujące oko, ucho, które znajduje się po przeciwnej stronie ciała niż dominująca półkula szybciej docierają do mózgu w sytuacji stresu. Jeżeli nasza dominująca półkula mózgowa jest po lewej stronie, a nasze dominujące oko  po prawej stronie, wtedy mamy łatwość wzrokowego zapamiętywania informacji, nawet w stresującej sytuacji. Uczenie się za pomocą wzroku będą preferować osoby, u których dominujące oko jest po przeciwnej stronie niż półkula mózgowa. Dlatego nazywamy ich wzrokowcami.

         W trakcie uczenia się czegoś nowego lub pod wpływem stresu niedominująca półkula mózgu na skłonność do zmniejszania swojego funkcjonowania (wyłącza się) dając dominującej półkuli możliwość „przejęcia pałeczki”. Ten stan ograniczania funkcjonowania jednej z półkul nazywa się stanem homolateralnym (jednostronnym).

Natomiast stan kiedy obie półkule pracują razem jest stanem zintegrowania, jest  kluczem do wyższego rozumowania i kreatywności.

Wpływ przetwarzania jednostronnego.

         Kiedy mamy do czynienia z profilem dominacji zablokowanym dostęp do informacji przychodzących przez dominujące oko, ucho znajdujące się po tej samej stronie co dominująca półkula mózgowa  jest utrudniony.

         Przykład profilu zablokowanego jest wtedy, gdy dominujące zmysły (oko, ucho, ręka i noga) leżą po tej samej stronie co dominująca półkula mózgowa, bo wszystkie elementy biorące udział w procesie uczenia się nie mają dostępu do półkuli leżącej po drugiej stronie mózgu, brak wsparcia.  W stresie osoba z takim profilem nie ma dostępu do informacji słuchowych i wzrokowych, ma trudności w płynnym poruszaniu się i komunikowaniu się ze sobą i innymi. Proces uczenia się jest zdominowany przez odbiór  całości obrazu, nie dostrzega szczegółów. Musi mieć chwilę spokoju na osobności, aby zaszły wewnętrzne procesy przekazywania informacji. W czasie stresu takie osoby z takim profilem mają trudności w wypowiadaniu się, słyszeniu czy widzeniu. Problemy te powiększają tylko stres tych osób, co pogłębia stan homolateralności. Jeżeli jednak osoba jest zrelaksowana, może dużo łatwiej uzyskać dostęp również do półkuli logicznej (zintegrowanie) niż osoby o innej konfiguracji dominacji półkuli gestalt.  Wynika to ze współpracy dominującej półkuli gestalt  z półkulą logiczną, do której  istnieje sensoryczno-motoryczny dostęp, dzięki  dominującej ręce, nodze, oku i uchu. Pozwala to na łatwe, zintegrowane posługiwanie się funkcjami obu półkul.          

            Od momentu naszego przyjścia na świat pokarm, tlen i woda są najważniejsze dla utrzymania życia. Poczucie bezpieczeństwa, jest nie mniej ważne, dla prawidłowego funkcjonowania. W czasie stresu kora nadnerczy wydziela kortyzol, który jest potrzebny do efektywnego funkcjonowania mięśni, jednak jego duża ilość wiąże się z mniejszą możliwością uczenia się i słabszą pamięcią, a także z problemami w koncentracji.            

            Kiedy jesteśmy zestresowani, z reguły pamiętamy mniej, aniżeli zapamiętalibyśmy bez stresu. Wiąże się to bezpośrednio z większą ilością kortyzolu.

            U dzieci określonych jako z zaburzeniami równowagi, nadpobudliwością lub z zaburzeniami równowagi wraz z nadpobudliwością stres może powodować szybkie przejście ze stanu świadomości do nieświadomości, szczególnie kiedy występuje brak stymulacji ruchowej. Dzieci mają tendencje do tracenia równowagi , częściej ulegają wypadkom lub naruszają przestrzeń innej osoby. Nie potrafią siedzieć nie ruszając się, ale potrafią biegać, gdyż bieganie jest pewnym pędem i nie wymaga aż takiej równowagi jak stanie w miejscu.

             Jeżeli nie da się tym dzieciom pełnej wolności ruchu i zachęty do ćwiczeń równowagi od najmłodszych lat, to aktywacja przedsionkowa może być zbyt mała, aby przezwyciężyć występujące deficyty. Trudności mające przyczynę w braku stymulacji i rozwoju sieci nerwowej może wystąpić u dzieci spędzających wiele czasu na oglądaniu telewizji lub  przy grach komputerowych.

            Dzieci naprawdę chcą być „dobre”, ale muszą się poruszać, wiercić i bez przerwy obracać głową , aby zachować stan pobudzenia. Wymagając od nich „siedzenia cicho” , chcąc być w stanie odpowiedniego pobudzenia , w ramach kolejnej strategii dzieci aktywują ośrodki równowagi poprzez kołysanie krzesła tak, że opierają go na dwóch nogach. Dla dzieci to sprzeczność.

            Jeżeli ich głowa i ciało nie poruszają się  nastąpi obniżenie aktywacji ich mózgu. Dzieci te pracują w wolniejszym tempie, często muszą zostawać w klasie na przerwach, aby dokończyć pracę – podczas gdy najlepszym rozwiązaniem  i pomocą dla nich byłoby wyjście na boisko, czy podwórko i ruch.

            Ruch i stymulacja równowagi w znacznym stopniu pomagają przy likwidacji zaburzeń koncentracji oraz usprawniają czytanie. Radzenie sobie w sytuacji stresu, kiedy to do prawidłowego  funkcjonowania potrzebna jest integracja obu wspierających się półkul mózgowych pomagają ćwiczenia gimnastyki mózgu. Konkretne ćwiczenia niwelują zaburzenia, które są przyczyną specyficznych problemów w nauce.  Współpraca rodziców, pedagogów oraz szkoły gwarancją  osiągnięcia celu, którym jest dziecko.

            Aby pomóc dziecku kinezjolog określa profil dominacji, który daje informację jaki jest najlepszy sposób uczenia się Twojego dziecka, następnie dostosowuję odpowiednie ćwiczenia, aby wesprzeć dziecko w usuwaniu problemów. Zapraszam    

                                                                                              Jolanta Zbiegieni-Kubacka

                                                                                              pedagog, kinezjolog